facebook twitter instagram issuu linkedin research gate youtube ustv

Nauka na wyciągnięcie ręki

Obszar nauk humanistycznych
Obszar nauk społecznych
Obszar nauk ścisłych
Obszar nauk przyrodniczych
Obszar nauk technicznych
Obszar sztuki

„Zamrożona” młodzież

Poszukiwania nowych metod pracy z młodzieżą dotkniętą trudną sytuacja życiową, w ramach projektu badawczego realizowanego na Wydziale Pedagogiki i Psychologii UŚ

Jak młodzi ludzie zagrożeni wykluczeniem społecznym radzą sobie ze stresem? Pytanie to kryje wiele ważnych i trudnych kwestii. Co dzisiaj oznacza „być wykluczonym”? Kto jest najbardziej zagrożony? Jak można pomóc osobom dotkniętym trudną sytuacją życiową? Jak radzi sobie młodzież w sytuacji zagrożenia? Odpowiedzi na tak postawione pytania szuka dr Agnieszka Wilczyńska z Instytutu Psychologii UŚ, wraz z dziesięcioosobowym zespołem projektowym. Eksperymentalne badania pozwolą również zbadać dynamikę zmian w obrębie symptomów „odrętwienia emocjonalnego”.

zdjecie

Dr Agnieszka Wilczyńska, adiunkt w Katedrze Psychologii Społecznej i Środowiskowej UŚ

Foto: Fabien de Meester

Zagrożeni wykluczeniem społecznym
Alkoholizm i środki psychoaktywne, przemoc, bezrobocie, ubóstwo czy wyuczona bezradność to tylko niektóre przykłady, przybliżające obraz rodziny dysfunkcyjnej. Dzieci i młodzież, wychowujące się w takim środowisku, mogą być zagrożone wykluczeniem społecznym. Kiedyś mówiło się o mało znaczącej warstwie społecznej, żyjącej na koszt państwa, wykolejonej, prowadzącej pasożytniczy tryb życia i łamiącej przepisy prawa – dziś natomiast, wraz ze wzrostem nasilenia problemu i coraz większą grupą osób zagrożonych wykluczeniem, następuje zmiana wartościowania i oceny tego zjawiska. – Przede wszystkim, wykluczenie społeczne należy rozumieć jako sytuację, w której człowiek nie może w pełni korzystać z dóbr dostępnych innym osobom, co wpływa również negatywnie na pełnione przez niego role społeczne. Takim przykładem jest brak możliwości uczestnictwa w pewnych grupach z powodu trudności w dostępie do osiągnięć nowych technologii czy brak możliwości uczestnictwa w grupie nieformalnej rówieśniczej z powodu innego wyglądu – wyjaśnia dr Wilczyńska.

Osoby dotknięte wykluczeniem wymagają wsparcia w obliczu zmian społecznoekonomicznych, dlatego tak ważne mogą okazać się wyniki realizowanego projektu badawczego, którego nadrzędnym celem będzie nie tylko rozpoznanie ewentualnych symptomów zagrożenia wykluczeniem społecznym u młodzieży oraz prześledzenie dynamiki ich zmian, lecz również szukanie sposobów przeciwdziałania skutkom owego wykluczenia.

W ramach projektu naukowcy rozpoczęli współpracę ze szkołami oraz poradniami zdrowia psychicznego. Do udziału w badaniu zostaną zaproszeni uczniowie szkół gimnazjalnych, spełniający kryteria zagrożenia wykluczeniem społecznym, ze zdiagnozowanymi zaburzeniami zachowania. Będzie to więc grupa nastolatków wychowanych w rodzinach niepełnych, dysfunkcyjnych, dotkniętych problemami alkoholowymi czy bezrobociem. Brane pod uwagę będą również takie objawy, jak wybuchy złości częstsze lub ciężkie w stosunku do wieku rozwojowego, częsta złośliwość lub mściwość czy inicjowanie starć fizycznych. Uczestnicy zostaną losowo przydzieleni do trzech grup badawczych.

Badania eksperymentalne zostaną przeprowadzone w naturalnych warunkach klinicznych. Naukowcy zastosują różne rodzaje interwencji psychologicznej oraz poddadzą badaniom psychofizjologiczne zmienne pozwalające na opis dynamiki zmian w obrębie symptomów „odrętwienia emocjonalnego”. Zacznijmy od końca. Wiele jest różnych reakcji na zagrożenie wykluczeniem społecznym. Okazuje się, że oprócz bezpośrednio obserwowalnych efektów zaburzeń emocjonalnych oraz innych objawów widocznych się w zachowaniu nastolatków, można również do tych negatywnych reakcji zaliczyć zespół „odrętwienia emocjonalnego”. Jest to rodzaj obrony, który pozwala ludziom w pewnym sensie „zamrozić” swoje emocje. Jak wyjaśnia dr Wilczyńska, stan ten charakteryzuje się mniejszą zdolnością współodczuwania, ograniczeniem działań prospołecznych czy zmianami nastroju, przy jednoczesnym wzroście pobudzenia napięciowego.

Jednym z ciekawszych kierunków realizowanego projektu będzie analiza zmian psychofizjologicznych, zachodzących w organizmie nastolatków, podczas interwencji psychologicznej. W ramach grantu Narodowego Centrum Nauki, został zakupiony specjalistyczny sprzęt do pomiarów psychofizjologicznych. Każdy uczestnik będzie miał zakładany przed zajęciami rękaw z urządzeniem elektronicznym, pozwalającym na automatyczny pomiar parametrów sercowych: siedmiokrotnie w trakcie jednych zajęć, w równych odstępach czasowych, w trakcie sesji interwencyjnych. Dlaczego akurat parametry serca? Otóż, jak wyjaśnia badaczka, dają one również wgląd w procesy psychiczne, poznawcze i emocjonalno-motywacyjne poszczególnych osób. Monitorowanie dynamiki zmian w obrębie tych zmiennych przed, podczas i po zastosowaniu interwencji psychologicznej pozwoli opisać proces radzenia sobie nastolatków ze stresem, w sytuacji zagrożenia wykluczeniem społecznym.

zdjecie

Dr Agnieszka Wilczyńska oraz prof. Philip Zimbardo (Stanford University) w gronie społeczników z Nikiszowca, których prof.
Zimbardo odwiedził podczas swojej grudniowej wizyty w Katowicach

Foto: Szymon Nawrat

Serce i układ krążenia są szczególnie wrażliwe na sytuacje niepewności behawioralnej. Nowe zadanie lub wyzwanie powoduje znaczący wzrost aktywności pracy serca, a następnie stopniowe jej zmniejszanie. Aspekt analizy psychofizjologicznej został włączony z uwagi na charakter symptomów „odrętwienia emocjonalnego”, które zarówno w testach kwestionariuszowych, jak i w badaniach pracy serca wykazują istotne zmiany. Badacze, studiując odpowiedź serca na izolację społeczną u osób depresyjnych, zauważyli wzrost zmienności rytmu serca przy podejmowaniu interakcji społecznych oraz obniżenie zmienności rytmu serca w sytuacjach odizolowania społecznego.

Porównanie otrzymanych wyników pozwoli ocenić skuteczność narzędzi badawczych, proponowanych i testowanych przez naukowców z Uniwersytetu Śląskiego.

Poczucie „bycia włączonym”
Jak zaznacza dr Wilczyńska, warto zwrócić uwagę również na zmianę percepcji czasu w kierunku pozytywnej przyszłości. Osoby zagrożone wykluczeniem społecznym zwykle w sposób fatalistyczny postrzegają teraźniejszość, przyszłość dla nich „nie istnieje”, odczuwają poczucie braku sensu, problemy z logicznym wnioskowaniem czy z samokontrolą zachowań. Także te aspekty zostały wzięte pod uwagę na etapie konceptualizacji badań. Młodzież, która weźmie udział w projekcie, zostanie podzielona na dwie grupy eksperymentalne. Pomysł utworzenia takich grup miał swoje korzenie m.in. w założeniach koncepcji amerykańskiego psychologa prof. Philipa Zimbardo, który przyjechał w grudniu ubiegłego roku do Katowic, na zaproszenie WPiPs UŚ, aby wygłosić wykład pt. „My journey from understanding evil to inspiring heroism”. Profesor Zimbardo, w swoich badaniach dotyczących czasu, wyszczególnił różne perspektywy czasowe postrzegane przez człowieka, mające niebagatelny wpływ na jego funkcjonowanie – w tym na radzenie sobie ze stresem. Na bazie dwóch z nich: hedonistycznej teraźniejszościowej oraz przyszłościowej perspektywie postrzegania czasu, zostały przygotowane scenariusze interwencji psychologicznej. Tzw. hedonistyczny związany jest z poprawą nastroju, zwiększeniem poczucia satysfakcji i uczenia się odczuwania przyjemnych uczuć. Wariant eudajmonistyczny polega natomiast na pomocy w odnajdywaniu poczucia sensu, dostrzeganiu własnych osiągnięć, planowaniu przyszłości i ustalaniu celów. Trzecia grupa będzie grupą kontrolną.

– Konsultowaliśmy z profesorem Zimbardo dotychczasowe wyniki badań oraz przygotowane w ramach projektu autorskie scenariusze interwencji psychologicznych – wyjaśnia kierowniczka projektu. – W marcu 2013 rozpoczniemy pracę w pierwszych grupach i przeprowadzimy badania w oparciu o scenariusze interwencji. Dotąd zajmowaliśmy się głównie przygotowaniem warsztatu badawczego, a zatem walidacją narzędzi badawczych oraz przygotowaniem narzędzi nowych, dotąd nieistniejących, takich jak na przykład Skala Zagrożenia Wykluczeniem Społecznym – dodaje badaczka.

Naukowcy oczekują, że po zastosowanej interwencji psychologicznej uczestnicy grup eksperymentalnych będą zorientowani bardziej na pozytywne aspekty teraźniejszości i przyszłości, będą przejawiali niższe pobudzenie napięciowe oraz że natężenie emocji pozytywnych będzie u nich wyższe niż w grupie kontrolnej. – Mamy również nadzieję, że dzięki zastosowanym narzędziom  poprawią się parametry sercowe (ciśnienie skurczowe, ciśnienie rozkurczowe, częstotliwość uderzeń serca) oraz znacznie polepszy się aktywne radzenie sobie ze stresem wraz z niższym poziomem ukierunkowanego na zewnątrz gniewu – wylicza dr Wilczyńska. Nikogo nie trzeba przekonywać, jak ważne jest poczucie bycia docenianym i akceptowanym w jakiejś wspólnocie. O ile łatwiej wtedy budować pozytywny nastrój i mieć poczucie sensu planów tworzonych na przyszłość.

Bezpośrednią korzyścią udziału w projekcie będzie możliwość uczestniczenia w spotkaniach wspierających rozwój młodzieży, zarówno grup eksperymentalnych, jak i grupy kontrolnej, oraz udział w zajęciach pozwalających na doświadczenie pozytywnych emocji, uczących podejmowania prób budowania celów życiowych oraz poszerzających wiedzę z zakresu psychologii.

Projekt uzyskał pozytywna akceptację Wydziałowej Komisji Etycznej. Badanie służy celom naukowym, zatem wszystkie zebrane informacje o uczestnikach oraz ich dane osobowe będą traktowane poufnie. Każda informacja, po wprowadzeniu do bazy danych, zostanie zakodowana tak, aby niemożliwe było rozpoznanie poszczególnych uczestników badania.

Do udziału w projekcie zostali zaproszeni również studenci psychologii, którzy mogą zdobyć wiedzę i doświadczenie przy pracach związanych z organizacją grup eksperymentalnych oraz dotyczących opracowania zgromadzonych danych. Zakończenie projektu przewidziane jest w 2014 roku.
 

Opracowała
Małgorzata Kłoskowicz
 

Tekst ukazał się w lutowym numerze „Gazety Uniwersyteckiej UŚ” z 2013 r.

Skróty

Copyright © 2001-2019
Uniwersytet Śląski w Katowicach
Wszelkie prawa zastrzeżone.