facebook twitter instagram issuu linkedin research gate youtube ustv

Procesy i struktury demograficzno-społeczne w obszarze województwa śląskiego w latach 1988–2008

Badanie procesów i struktur demograficzno-społecznych w obszarze województwa śląskiego nie jest zadaniem łatwym – twierdzi prof. dr hab. Jerzy Runge z Katedry Geografii Ekonomicznej Uniwersytetu Śląskiego. – Z jednej strony mamy tu do czynienia z blisko 5-milionową populacją mieszkańców, zróżnicowaną zarówno strukturalnie, jak i przestrzennie, o zmiennej w czasie dynamice przeobrażeń, z drugiej zaś strony – co być może jest istotniejsze – owe przeobrażenia dokonywały się w warunkach pogranicza, najpierw geograficzno-politycznego (Księstwo Siewierskie, Małopolska, Śląsk), później polityczno-administracyjnego (zabór austriacki, pruski, rosyjski).

Prof. dr hab. Jerzy Runge jest kierownikiem Zakładu Geografii Społecznej na Wydziale Nauk o Ziemi Uniwersytetu Śląskiego. Rozwój oraz przemiany społeczno-ekonomiczne i demograficzne obszaru obecnego województwa śląskiego od dawna wpisują się w krąg zainteresowań badawczych naukowca. Zagadnieniom tym, w swym dorobku naukowym, prof. Runge poświęcił wiele uwagi. Pierwsze artykuły z zakresu geografii społecznej regionu ukazały się drukiem w latach 80.

Obecnie, zespół pracowników Zakładu Geografii Społecznej UŚ dokonał podsumowania badań demograficzno-społecznych, prowadzonych w ostatnim dziesięcioleciu w regionach gospodarczych Europy Środkowo-Wschodniej. Pokłosiem tej pracy jest opracowanie, w którym – jak zauważają sami autorzy – skoncentrowano się na trzech głównych problemach badawczych: tendencji przemian ludnościowych (dr Anna Runge), w tym wewnątrzmiejskich zróżnicowań demograficzno-społecznych (dr Iwona Kantor-Pietraga), infrastrukturze społecznej (dr hab. Franciszek Kłosowski oraz dr Sławomir Sitek) oraz rynku pracy (prof. dr hab. Jerzy Runge). Przytoczony poniżej tekst autorstwa prof. Rungego pochodzi z niniejszego opracowania. 

 

Wysoce zurbanizowany obszar obecnego województwa aż do połowy XVIII wieku pełnił rolę peryferyjną w stosunku do ówczesnych centrów polityczno-gospodarczych. Przez ten słabo zaludniony teren wiodły jednak ważne europejskie szlaki handlowe, z zachodu na wschód oraz z północy na południe. Sytuacja regionu uległa radykalnej zmianie wraz z odkryciem węgla kamiennego i rozpoczęciem jego eksploatacji. Katalizatorem przemian stała się – uruchomiona w 1788 roku w Tarnowskich Górach – maszyna parowa, pozwalająca uporać się z problemem odwadniania kopalń.

Niedostatek rąk do pracy powodował konieczność napływu migracyjnego, a wraz z nim zapewnienia miejsc zamieszkania. Szybko wzrastało zaludnienie, pojawiały się osiedla przyzakładowe, rozpoczynał się proces stratyfikacji społecznej. Napływ migrantów z Europy Zachodniej, Rosji oraz ziem polskich, m.in. Beskidu Śląskiego i Żywieckiego, przyczynił się do rozwarstwienia ludności, zarówno pod względem ekonomicznym, jak i wyznaniowym, językowym, kulturowym. Dopiero wybuch I wojny światowej spowolnił ten proces. Jednocześnie po 127 latach zaborów możliwe stało się scalenie w jeden organizm państwowy większości terenów konurbacji katowickiej. Pojawiła się też szansa redukcji różnic w dotychczasowym rozwoju poprzez odpowiednią politykę gospodarczo-społeczną. Zbyt krótki okres istnienia województwa (1922–1939) nie pozwolił na wiele, zaś liczne zmiany podziałów administracyjnych kraju po 1945 r. nie sprzyjały procesom integracyjnym. Włączanie bądź wyłączanie z obszaru województwa terytorium bielskiego i częstochowskiego spowodowało traktowanie południowych i północnych fragmentów województwa jako swego rodzaju zaplecza konurbacji katowickiej. Dowodem może być regionalny rynek pracy, zasilany z zewnątrz przede wszystkim pracownikami z byłego obszaru bielskiego i częstochowskiego. Podobnie rzecz się miała z migracjami stałymi.

Wyraźnie słabsza dynamika procesów urbanizacyjnych na północy, rzadsza sieć osadnicza, w której zaznaczała się dominacja Częstochowy, jak i wpływ środowiska geograficznego na kształtowanie się osadnictwa południowej części województwa powodowały, iż w wielu przypadkach ujawniała się silna strefowość procesów i struktur demograficzno-społecznych, podkreślająca nieistniejący już podział administracyjny z lat 1975–1998.

Pomimo obecności aż czterech złożonych układów osadniczych (dwie konurbacje: katowicka, rybnicka; dwie aglomeracje: bielsko-bialska i częstochowska), dotychczasowe zainteresowania badawcze koncentrowały się na konurbacji katowickiej. Wynika to m.in. z wielkości terytorium, złożoności przemian historyczno-politycznych i gospodarczo-społecznych, działań deglomeracyjnych (I powojenny plan regionalny) – zaś po transformacji ustrojowej – z wyraźnego osłabienia dynamiki przemian. Ich rezultatem jest spadek znaczenia miast w przyciąganiu migrantów, depopulacja, starzenie demograficzne czy też zagraniczna emigracja zarobkowa. Konieczne stają się działania decydentów osłabiające owe tendencje.

Na tym tle zainteresowania pozostałymi układami osadniczymi województwa są dalece skromniejsze, w sytuacji plasowania się chociażby konurbacji rybnickiej na trzecim miejscu w kraju pod względem wielkości zaludnienia (po konurbacji katowickiej i Trójmieście). Ostatnie poważniejsze badania ludnościowe miały tu miejsce na przełomie lat 70. i 80. ubiegłego wieku. Brak jest wskazania konsekwencji żywiołowej urbanizacji lat 70. nie tylko w tym obszarze, ale również we wschodniej części konurbacji katowickiej jako pochodnej lokalizacji Huty Katowice.

Podobnie rzecz się ma z aglomeracjami Bielsko-Białej i Częstochowy, dla których opracowania tego typu mają charakter sporadyczny, mocno zdezaktualizowany.

Dlatego też podjęto wysiłek przybliżenia w niniejszej publikacji najistotniejszych przeobrażeń społecznych obszaru województwa śląskiego w okresie 1988–2008. Punktem wyjścia jest tu, ostatni w czasach gospodarki centralnie kierowanej, narodowy spis powszechny, dokumentujący schyłek tamtych czasów, lata narastającego kryzysu gospodarczo-społecznego. Później mamy do czynienia z transformacją i jej skutkami. Właśnie po 1989 roku ujawniły się wieloaspektowe konsekwencje powojennych – często żywiołowych – procesów urbanizacji. Wcześniejsze, odgórne włączanie obszarów wiejskich i miast do szybko rozwijających się ośrodków przemysłowych, bez zasięgania opinii samych mieszkańców, zaczęło teraz skutkować procesem odwrotnym, tj. rozpadem,powrotem do stanu wcześniejszego. Dowodem tego są między innymi przypadki Krupskiego Młyna, Poręby, Pszowa, Radlina, Radzionkowa, Sławkowa, Wojkowic. Najbardziej spektakularnym w skali kraju przykładem są Tychy. Szybko rozwijający się ośrodek miejski w 1991 r. osiągnął szczyt potencjału demograficznego i rozwoju terytorialnego (190 tys. mieszkańców i 270 km2 powierzchni), w dużej mierze w drodze inkorporacji sąsiadów. W 1991 r. Tychy rozpadły się na trzy miasta (Tychy, Bieruń, Lędziny) oraz trzy gminy wiejskie (Bojszowy, Kobiór, Wyry).

W całym województwie w okresie powojennym zarejestrowano aż 145 przypadków zmiany granic, co uplasowało ów region na pierwszym miejscu w skali kraju. Kulminacje zmian nastąpiły po 1990 r. (37 przypadków modyfikacji przebiegu granic), w latach 1950–1959 odnotowano 36 przypadków, natomiast od 1970 do 1979 roku – 33 przypadki. O ile zmiany w latach 50. i 70. miały charakter urbanizacyjny, o tyle te w latach 90. już suburbanizacyjny.

Modyfikacje podziału administracyjnego i zmiany granic województwa są drugim ważnym aspektem urbanizacji przestrzennej charakteryzowanego obszaru. Powstałe w 1922 roku autonomiczne województwo śląskie o powierzchni 4230 km2, liczyło niewiele ponad 1 mln mieszkańców (1,125 mln osób). Po drugiej wojnie światowej zanotowano istotne zmiany kształtu administracyjnego. I tak, w 1946 roku ówczesne województwo śląsko-dąbrowskie, obejmujące jak dotąd jedyny raz Opolszczyznę, liczyło 15369 km2 powierzchni i 2,362 mln mieszkańców. W 1951 roku powstało województwo śląskie w kształcie bardzo zbliżonym do współczesnego. Obok rdzenia, tj. konurbacji katowickiej i rybnickiej wraz z ich otoczeniem, objęło także Śląsk Cieszyński, Podbeskidzie i rejon Częstochowy (łączna powierzchnia – 9400 km2, zaludnienie w 1951 r. – 2,820 mln osób). Taki kształt województwa przetrwał do 1975 roku, kiedy to wprowadzono podział na 49 województw. Katowickie uzyskało 6650 km2 powierzchni i 3,488 mln mieszkańców, przybierając układ równoleżnikowy (obszar bielski oraz częstochowski usamodzielniły się). Przesunięcie wschodnich granic regionu aż po linię Wolbrom–Chrzanów–Trzebinia przecięło historycznie ukształtowany układ ciążeń gospodarczo-społecznych pomiędzy miejscowościami, położonymi blisko Krakowa z tą właśnie metropolią. Powrót do układu południkowego w 1991 roku, po 23 latach autonomii, pozbawił region bielski i częstochowski samodzielności administracyjnej i zmusił do rewizji dotychczasowych priorytetów gospodarczych i założeń polityki lokalnej.

Zasygnalizowane tutaj jedynie skrótowo liczne, zewnętrzne i wewnętrzne, zmiany granic, przeprowadzenie narodowego spisu powszechnego w nowym układzie ustrojowo-gospodarczym, dopiero po 12 latach transformacji, w istotny sposób rzutują na wszelkie próby dokonywania syntez badawczych. Nieodzowne stają się odpowiednie przeliczenia danych statystycznych pozwalające porównać problematykę z perspektywy różnych przedziałów czasu. Nie w każdym przypadku było to możliwie. Dużą trudność sprawiła także problematyka rynku pracy (niedostatek materiału dla struktury pracujących).

Nie ulega jednak wątpliwości, iż skala wieloaspektowych przeobrażeń, dokonanych na terenie województwa śląskiego wymaga retrospektywnego ujęcia. Niewłaściwe jest analizowanie zmian wyłącznie po 1989 r. bez zwracania uwagi na wcześniejsze, często bardzo ważne, tendencje przeobrażeń. W wielu przypadkach właśnie one pozwalają zrozumieć stan współczesny oraz określić możliwe granice zmian w przyszłości.
 

Skróty

Copyright © 2001-2019
Uniwersytet Śląski w Katowicach
Wszelkie prawa zastrzeżone.