Uniwersytet Śląski powstał 8 czerwca 1968 roku jako dziewiąty uniwersytet w Polsce. Jego powstanie było możliwe dzięki połączeniu działającej w Katowicach od 1963 roku Filii Uniwersytetu Jagiellońskiego z Wyższą Szkołą Pedagogiczną, jedyną wyższą uczelnią w regionie, której korzenie sięgają roku 1928. Gdy Uniwersytet Śląski inaugurował w 1968 roku pierwszy rok akademicki tworzyły go cztery wydziały (Wydział Matematyki, Fizyki i Chemii, Wydział Prawa i Administracji, Wydział Humanistyczny i Wydział Wychowania Technicznego) i kształcił 6 tysięcy studentów, zatrudniając jednocześnie ponad 2000 nauczycieli akademickich.

Siedziba władz uczelni, a także większości wydziałów znajduje się w Katowicach. Pozostałe wydziały i inne jednostki dydaktyczne Uczelni zlokalizowane są w trzech innych miastach południowej Polski: Cieszynie, Chorzowie i Sosnowcu. Piątym miastem uniwersyteckim jest Jastrzębie Zdrój, w którym od października 1998 roku rozpoczął działalność zamiejscowy Ośrodek Dydaktyczny UŚ. Od października 2001 r. w szóstym mieście, Rybniku, Uniwersytet Śląski współtworzy Zespół Szkół Wyższych.

Wymiar dydaktyczny uczelni wzbogacają kolejne dwie jednostki: uruchomione w 1997 roku Międzywydziałowe Indywidualne Studia Humanistyczne (MISH), adresowane do kandydatów o szerokich zainteresowaniach humanistycznych, oraz powstałe w 1998 roku Międzywydziałowe Indywidualne Studia Matematyczno-Przyrodnicze (MISMP), adresowane do kandydatów o zainteresowaniach z zakresu nauk ścisłych i przyrodniczych. Zarówno MISH, jak i MISMP zwiększają umiejętność przystosowania się do zmiennych warunków pracy, z jakimi absolwenci uczelni zetkną się w przyszłości. Studia te kształtują również te osoby, które pragną poświęcić się w przyszłości pracy naukowej.

Od 1982 roku w strukturach uczelni działa również Uniwersytet Trzeciego Wieku, który funkcjonuje dzięki współpracy z innymi uczelniami wyższymi w Katowicach - Śląskim Uniwersytetem Medycznym i akademiami: Muzyczną, Sztuk Pięknych oraz Wychowania Fizycznego.

Uniwersytet Śląski jest stroną ponad 250 międzynarodowych umów, dzięki którym możliwa jest wymiana studentów i kadry dydaktycznej, a także prowadzenie wspólnych badań naukowych. Jednocześnie uczelnia aktywnie uczestniczy w międzynarodowych programach edukacyjnych i badawczych. Należy również do międzynarodowych organizacji akademickich, w tym m.in.: IAU, CRE, AUDEM, IAUP, CBUR.

Pierwszym rektorem Uniwersytetu Śląskiego (w latach 1968-1972) był historyk, prof. dr hab. Kazimierz Popiołek.

Obecnie Uniwersytetem Śląskim kieruje JM Rektor prof. zw. dr hab. Wiesław Banyś.