facebook twitter instagram issuu linkedin research gate youtube ustv

Kolejna wyprawa glacjologiczna Uniwersytetu Śląskiego na Spitsbergen

prof. Jania

25 sierpnia 2010 r. rozpocznie się kolejna wyprawa glacjologiczna naukowców z Wydziału Nauk o Ziemi Uniwersytetu Śląskiego na Spitsbergen. Kierownikiem ekspedycji jest prof. zw. dr hab. Jacek A. Jania z Katedry Geomorfologii Wydziału Nauk o Ziemi UŚ. Badania potrwają do 16 września 2010 r.

W wyprawie udział wezmą również: dr inż. Małgorzata Błaszczyk, mgr Marta Kondracka, mgr Dariusz Ignatiuk, inż. Krzysztof Góral oraz Patrycja Biegała.

Ekspedycja będzie miała na celu m.in. obserwację stanu lodowców w fazie końcowej sezonu topnienia oraz przygotowanie aparatury pomiarowej do ciemnego i mroźnego okresu zimowego. Badacze będą musieli sprawdzić i przestroić nowe, precyzyjniejsze kamery cyfrowe na czas nocy polarnej. Mają one wykorzystywać nawet szczątkowe oświetlenie Księżyca lub zórz polarnych do rejestracji obrazu czoła Lodowca Hansa (Hansbreen). Hansbreen stanowi unikatowe, naturalne laboratorium glacjologiczne w Arktyce. Zwany bywa „Lodowcem Hanysa” dla żartobliwego podkreślenia wiodącej roli Uniwersytetu Śląskiego w programach badawczych.

Studia nad lodowcami wchodzącymi do morza, prowadzone przez pracowników UŚ, są trudne i niebezpieczne – nie mżna zainstalować np. mierników ruchu lodu, a podpłynięcie łodzią pod klif lodowy jest bardzo niebezpieczne. Konieczne jest więc stosowanie zdalnych metod pomiarowych.

Prof. zw. dr hab. Jacek A. Jania oraz dr inż. Leszek Kolondra już w 1982 r. rozpoczęli monitorowanie zmian zasięgu czoła i szybkości ruchu lodowca metodą fotogrametrii naziemnej. Automatyczne instrumentarium pomiarowe na samym lodowcu i w jego otoczeniu jest obecnie mocno rozbudowane. Dodatkowo bliskość Polskiej Stacji Polarnej im. S. Siedleckiego przyciąga badaczy z całego świata.

Naukowcy z UŚ badają również Lodowiec Werenskiolda (Werenskioldbreen), który kończy się na lądzie. Badania tego lodowca rozwinął śp. prof. dr hab. Marian Pulina, inicjator rozwoju badań polarnych Uniwersytetu Śląskiego, rozpoczętych w 1977 r. Na Lodowcu Werenskiolda prowadzone są badania związku bilansu energetycznego jego powierzchni z intensywnością topnienia. Jest to istotny element projektu doktorskiego mgr. Dariusza Ignatiuka z Katedry Geomorfologii (realizacja większego grantu Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego). Asystować mu będzie mgr Marta Kondracka z Katedry Geologii Stosowanej, która realizuje swój własny projekt doktorski (określenie cech i przestrzennej zmienności przemarzniętego gruntu na Spitsbergenie za pomocą metod geofizycznych).

Wody roztopowe spływają po powierzchni lodowca lub wpadają do jego środka pionowymi jaskiniami zwanymi studniami lodowcowymi, aby potem pojawiać się w dużych wypływach na samym czole lodowca. Cechy fizyczne i chemiczne tych wód wskazują, czy miały one kontakt z podłożem skalnym. Szczególnie czułym wskaźnikiem jest obecność izotopu radonu (222Rn) o krótkim czasie rozpadu. Poziom jego stężenia świadczy o kontakcie ze skalnym podłożem. Wzrost ilości wód roztopowych w związku z ocieplaniem klimatu może wpływać na ich dopływ w głąb lodu i wzrost ciśnienia pod lodowcem. To bezpośrednio oddziałuje na szybkość ruchu jęzora lodowego, bo „poduszka” wodna pod lodem redukuje tarcie o skały podłoża. W zakresie tych badań Uniwersytet Śląski utrzymuje ścisłą współpracę z Laboratoire Physique des Radiations, Universite du Luxembourg, kierowanym przez prof. dr. Antoine Kiesa. W czasie sierpniowej wyprawy mgr Olivier Hengesch z Luksemburga wraz asystentką terenową, będzie uczestniczył we wspólnych badaniach z naukowcami z UŚ, instalując najnowocześniejszą aparaturę do ciągłej rejestracji parametrów fizycznych i chemicznych, w tym radonu, w wodzie wypływającej spod czoła lodowca. Szczegółowe badania i kartowanie hydrochemiczne oraz prace hydrologiczne na Lodowcu Werenskiolda oraz w innych obszarach prowadzi tego lata także dr hab. Wiesława Ewa Krawczyk wraz dr. Markiem Rumanem, jako odrębna grupa z Wydziału Nauk o Ziemi UŚ, realizująca międzynarodowy program IPY POLARCAT.

Badania lądowego Lodowca Werenskiolda są niezwykle ważne dla poznania reakcji lodowców tego typu na ocieplanie klimatu, stanowią także obiekt porównawczy dla lodowców uchodzących do morza. Z tych ostatnich prawie cały drenaż wód roztopowych kończy się w toni morskiej na dnie klifu, dlatego nie da się pobrać z niej prób, ani zainstalować tam rejestratorów.

Studia nad dynamiką ruchu, od której wyraźnie zależy intensywność cielenia lodowców, prowadzone będą różnymi metodami, w tym z wykorzystaniem powtarzanych fotografii cyfrowych oraz precyzyjnego sprzętu pomiarowego GPS. Za tę część programu odpowiada dr inż. Małgorzata Błaszczyk, która także zajmuje się analizą obrazów satelitarnych lodowców, w tym pod względem ich dynamiki. Pomagać jej będzie magistrantka w Katedrze Geomorfologii Patrycja Biegała.

W ramach realizacji europejskiego projektu badawczego SvalGlac, planowane jest rozpoczęcie nowego zakresu badań szybkich lodowców uchodzących do morza na przykładzie wielkiego Lodowca Paierla (Paierlbreen). Jest to lodowiec, który przeszedł kilkuletni epizod „szarży”, czyli bardzo szybkiego ruchu i związanego z tym intensywnego cielenia. Jak ważne są procesy szarży dla zaniku zlodowacenia Spitsbergenu w wyniku ocieplania klimatu? Poszukiwanie odpowiedzi na to pytanie odbywać się będzie we współpracy z Arctic Center, University of Lapland, Rovaniemi (Finlandia). Ten element wspólnego projektu dr Martina Schäfer z fińskiej uczelni ma rozpocząć w czasie najbliższej wyprawy UŚ. Jako glacjolog i specjalista od matematycznego modelowania lodowców chce ustalić zakres niezbędnych obserwacji, aby skwantyfikować znaczenie szarży dla ewolucji lodowców.

Specjalnym uczestnikiem wyprawy glacjologicznej Uniwersytetu Śląskiego będzie prof. dr W. Tad Pfeffer, z Institute of Arctic, Antarctic and Alpine Research, University of Colorado, Boulder (USA). Jest on wybitnym specjalistą w zakresie studiów nad dynamiką dużych lodowców uchodzących do morza. Prowadzi regularne badania na południowo-zachodniej Alasce i Grenlandii. Głównym obiektem jego wieloletnich zainteresowań jest lodowiec Columbia na Alasce.

Systematyczne studia Lodowca Hansa zaczęły się w trzy lata później niż obserwacje Columbia Glacier. Programy pomiarowe są zbliżone, zatem wspólne wykorzystanie wieloletnich obserwacji będzie zwieńczeniem kilkuletniej współpracy, związanej z metodami fotogrametrii w glacjologii. Tuż przed wyprawą na Spitsbergen dr inż. Leszek Kolondra i prof. zw. dr hab. Jacek Jania uczestniczyć będą w ekspedycji University of Colorado na lodowiec Columbia.

Tegoroczna ekspedycja Uniwersytetu Śląskiego na Spitsbergen będzie miała międzynarodowy i interdyscyplinarny skład. Weźmie w niej udział także inż. Krzysztof Góral, student II roku geografii i absolwent studiów zawodowych na Wydziale Elektryczno-Elektonicznym Politechniki Śląskiej. Wyłoniony w konkursie wolontariusz, będzie pełnił funkcję asystenta terenowego. Warto dodać, że w składzie wyprawy zimującej Instytutu Geofizyki Polskiej Akademii Nauk w Polskiej Stacji Polarnej Hornsund znajdują się dwie osoby związane z Uniwersytetem Śląskim: dr Łukasz Małarzewski, który doktoryzował się w Katedrze Klimatologii w 2009 roku oraz mgr Elżbieta Majchrowska, która przygotowała pracę magisterską na temat odpływu wód roztopowych i transportu zawiesiny z Werenskioldbreen (Katedra Geomorfologii, 2008 r.).

Celem jesiennej wyprawy glacjologicznej Uniwersytetu Śląskiego na Spitsbergen będzie realizacja elementów następujących projektów badawczych:

  • Estimating the future contribution of continental ice to sea-level rise (ice2sea) – 7PR EC;
  • Arctic Climate and Environment of the Nordic Seas and the Svalbard – Greenland Area (AWAKE) Polish-Norwegian Research Fund;
  • Sensitivity of Svalbard glaciers to climate change – SvalGlac ESF - NCBR; „Model zmian systemu drenażu in- i subglacjalnego politermalnych lodowców na Svalbardzie w warunkach ocieplenia klimatu (na przykładzie Werenskioldbreen) (MNiSW), realizowanych na Wydziale Nauk o Ziemi UŚ.

Śląscy badacze mają nadzieję na kolejny krok w poznaniu tajemnic lodowców. Liczą na uzyskanie wyników kwantyfikujących intensywność zaniku lodowców, zwłaszcza tych uchodzących do morza. Reakcja mas lodowych dokumentuje bowiem trwałość zachodzących zmian klimatu. Uczestnicy będą mieszkać w polskiej bazie nad fiordem Hornsund.

Skład ekspedycji glacjologicznej Uniwersytetu Śląskiego na Spitsbergen – jesień 2010:

  • prof. zw. dr hab. Jacek A. Jania – geograf, glacjolog, kierownik wyprawy, Katedra Geomorfologii UŚ;
  • dr inż. Małgorzata Błaszczyk – geodeta, glacjolog, Katedra Geomorfologii UŚ;
  • dr Martina Schäfer – glacjolog (modelowanie cyfrowe lodowców), University of Lapland;
  • prof. Dr. W. Tad Pfeffer – glacjolog, fotogrametra, University of Colorado;
  • mgr Olivier Hengesch – fizyk (fizyka radiacyjna) wraz z asystentka terenowa, Universite du Luxembourg;
  • mgr Marta Kondracka – geofizyk, Katedra Geologii Stosowanej UŚ;
  • mgr Daiusz Ignatiuk – geofizyk, glacjolog, Katedra Geomorfologii UŚ;
  • Patrycja Biegała – asystentka terenowa, geograf, magistrantka w Katedrze Geomrfologii UŚ;
  • inż. Krzysztof Góral – asystent terenowy, geograf, student II roku geografii.

 

pdf  O wydarzeniu pisał również „Polska Dziennik Zachodni” w artykule Agaty Pustułki pt. „Naukowcy z UŚ na lodowcu Hanysa” („Polska Dziennik Zachodni”, 17.08.2010 r., nr 191, s. 5).

Skróty

Copyright © 2001-2019
Uniwersytet Śląski w Katowicach
Wszelkie prawa zastrzeżone.