Kultura
Insygnia Rektora Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach
Insygnia to atrybuty godności, władzy i dostojeństwa rektora uniwersytetu; należą do nich: berło (sceptrum potestatis) – oznaka władzy rektora w uniwersytecie i symbol mądrości, łańcuch(catena dignitatis) – symbol godności urzędu rektora oraz symbol trwałości i więzi łączących rektora z uniwersytetem, pierścień (anulus fidei) – symbol wierności ideałom uniwersytetu, jednocześnie symbol zaślubin rektora ze społecznością uniwersytetu. Istotą symboliki insygniów rektorskich jest podkreślenie niezależności i autonomii uniwersytetu oraz władzy rektora, jako przełożonego grona uczonych i pozostałych pracowników uczelni oraz zwierzchnika i opiekuna całej studiującej młodzieży uniwersyteckiej.
W roku Jubileuszu 40-lecia Uniwersytetu Śląskiego urzędujący Rektor, prof. zw. dr hab. Janusz Janeczek podjął decyzję o przygotowaniu nowych insygniów rektorskich: berła i pierścienia oraz dwóch lasek pedlowskich, jako że dotychczasowe wykazywały już wyraźne oznaki zużycia (służyły uniwersytetowi od początku jego istnienia). Wymiany nie wymagał jedynie łańcuch rektorski, wykonany w 1976 roku przez Zakład Złotniczy Pana Franciszka Horaka w Cieszynie; po kilku drobnych zabiegach konserwatorskich przeprowadzonych w ostatnich latach, z pewnością jeszcze przez wiele lat będzie służyć kolejnym rektorom śląskiej Alma Mater. Ważący 1470 gramów łańcuch, wykonany techniką filigranu cieszyńskiego ze srebra próby 875, jest unikalnym łańcuchem rektorskim, dziełem sztuki złotniczej. Misterna struktura ogniw łańcucha nawiązuje do hoczków z kobiecego stroju ludowego ze Śląska Cieszyńskiego.
Średniowieczna tradycja uniwersytecka ukształtowała piękny zwyczaj fundowania uczelniom przez darczyńców cennych oznak – symboli władzy rektorskiej. Darczyńcą nowych insygniów dla Rektora Uniwersytetu jest Centrum Innowacji, Transferu Technologii i Rozwoju – Fundacja Uniwersytetu Śląskiego, której Prezes, dr Zbigniew Widera uznał, że obchody Jubileuszu 40-lecia są dogodną okazją do tego, by podarować Uniwersytetowi nowe insygnia, na miarę wyzwań stojących przed kolejnymi rektorami Uniwersytetu Śląskiego. Nowe, niezwykle piękne i okazałe insygnia – w równie efektownych kasetach, wykonanych z drewna dębowego i z grawerowaniem godła Uniwersytetu na wiekach kaset – zostały przekazane Rektorowi Uniwersytetu Śląskiego w dniu 26 września 2008 roku, tj. na kilka dni przed uroczystą inauguracją roku akademickiego 2008/2009.
Na życzenie JM Rektora, przygotowania projektu podjął się Pan Profesor Artur Starczewski z Instytutu Sztuki Wydziału Artystycznego w Cieszynie, autor m.in. projektu nowego sztandaru i pięknej, oprawionej w skórę księgi pamiątkowej, wykonanej na wzór średniowiecznego inkunabułu oraz łańcuchów dziekanów Wydziału Teologicznego oraz Wydziału Artystycznego. Pan Profesor A. Starczewski – wspólnie z doktorem Tomaszem Kipką, adiunktem w Instytucie Sztuki – przygotował znakomity projekt insygniów, który zyskał aprobatę JM Rektora. Myślą przewodnią, ideą berła rektorskiego jest światło; jego głowicę stanowi sześcioboczna latarnia – symbol światła, poznania prawdy, metafora mądrości. Nad latarnią góruje uniwersytecki orzeł. Tak, jak latarnia rozświetla mrok, wskazując drogę, tak Uniwersytet promieniuje światłem swojej wiedzy i mądrości na całą śląską ziemię, która dała Uniwersytetowi nazwę i jest miejscem jego działania. Uniwersytet Śląski – „Światło dla Śląska”.
Wykonawcą kunsztownych i z wielkim pietyzmem oraz dbałością o szczegóły artystyczne nowych insygniów rektorskich – wzbudzających ogólny podziw – jest Pan Bogusław Hałatek, właściciel firmy jubilerskiej „IMPRES.ART” z Krakowa, który w nieodległej przeszłości przeprowadził konserwację łańcuchów rektorskich i dziekańskich oraz wykonał nowe łańcuchy dla dziekanów trzech wydziałów Uniwersytetu: Teologicznego, Artystycznego oraz Etnologii i Nauk o Edukacji.
Pierścień rektorski o wadze 47 gramów w całości wykonany jest ze złota, w które został oprawiony kamień jubilerski wykonany z naturalnego, szlachetnego śląskiego kamienia – chryzoprazu, zwanego „śląskim szmaragdem”. Na płytce chryzoprazu znajduje się złoty uniwersytecki orzeł. Z białego złota niklowego wykonano m.in. logo UŚ znajdujące się po obu stronach obrączki pierścienia. Chryzopraz pochodzi ze Szklar k/Ząbkowic Śląskich na Dolnym Śląsku.
Berło rektorskie o wadze 1684 gramów wykonane jest ze srebra próby 925. Elementy berła: głowica berła, czyli latarnia i górujący nad nią uniwersytecki orzeł, stopa berła oraz wieniec laurowy opasujący rękojeść berła pokryte są 24-karatowym złotem. Sześć boków latarni stanowią płytki imitacji chryzoprazu (w warunkach naturalnych nie występują już, niestety, tej wielkości kamienie). Sześcioboczna bryła latarni w berle oraz w metalowych elementach lasek wedlowskich, nawiązuje swoją formą do przekroju głowicy pierwszego berła rektorskiego – sześciokąta foremnego z osadzonymi w nim guzami skały o nazwie skarn. Wewnętrzna konstrukcja rękojeści berła, wykonana ze stali nierdzewnej – wraz z niewidocznymi poduszkami gumowymi – chroni kasetę latarni z chryzoprazowymi płytkami przed skutkami uderzeń berła o stół w trakcie uroczystości uniwersyteckich. Dzięki temu, napięcia i wibracje ze stopy berła przenoszone są wprost do podstawy orła, z pominięciem kasety latarni.
Konstrukcję lasek pedlowskich stanowi drewniana rękojeść, stylizowana na drzewiec sztandaru Uniwersytetu. Metalowe elementy lasek wykonane zostały z satynowanej stali szlachetnej, natomiast uniwersytecki orzeł, który wieńczy laski oraz inne elementy o złotym kolorze wykonane zostały z mosiądzu pokrytego 24-karatowym złotem.
Artykuł został opracowany na podstawie informacji i materiałów, które udostępnili mi autorzy projektu nowych insygniów: Pan Profesor Artur Starczewski i Pan Doktor Tomasz Kipka oraz ich wykonawca: Pan Bogusław Hałatek z firmy „IMPRES.ART”, którym serdecznie dziękuję za okazaną pomoc i życzliwość.
mgr Piotr J. Pradela
Sekretarz Rektora Uniwersytetu Śląskiego
Katowice, 20 października 2008 roku
